De komende decennia staat Nederland voor ingrijpende ruimtelijke transities, door sommigen wel omschreven als de ‘wederombouw’ van ons land. Dat biedt een uitgelezen kans om ook de ruimtelijke kwaliteit van onze leefomgeving te versterken en verbeteren. Die ruimtelijke kwaliteit staat nu onder druk. Bezuinigingen en institutionele verschraling hebben geleid tot een geleidelijke afbraak van de ondersteuning voor ruimtelijke kwaliteit die vanaf begin jaren negentig is opgebouwd. Terwijl de complexiteit en urgentie van ruimtelijke opgaven juist toenemen.
In het advies Versterk Ruimtelijke kwaliteit pleit het College van Rijksbouwmeester & Rijksadviseurs (CRa) voor een hernieuwde, samenhangende inzet op ruimtelijke kwaliteit, met het Rijk in een actieve, richtinggevende rol. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap moet inzetten op de ontwikkeling van een eigentijds nationaal architectuurbeleid, aansluitend op de Omgevingswet en in nauwe samenwerking met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de Nota Ruimte en de bijbehorende uitvoeringsagenda. Rijksbouwmeester Francesco Veenstra: "Ruimtelijke kwaliteit is onze gedeelde grond. Het maakt dat we ons ergens thuis voelen, er zorg voor willen dragen en verbindt ons met elkaar en onze leefomgeving."
Het College heeft drie deelonderzoeken laten uitvoeren om antwoord te geven op de vraag welke instrumenten het Rijk ter beschikking heeft om ruimtelijke kwaliteit te realiseren; en op welke wijze het medeoverheden beter kan ondersteunen of aansturen in het waarborgen van ruimtelijke kwaliteit binnen de kaders van de Omgevingswet. Op basis hiervan adviseert het College het Rijk om:
- Ruimtelijke kwaliteit als rijksdoel te verankeren, met rijksbrede kwaliteitsprincipes als afwegingskader.
- Een eigentijds architectuurbeleid te ontwikkelen, gericht op actuele opgaven zoals klimaatadaptatie, woningbouw en inclusieve leefomgevingen.
- De basisinfrastructuur (architectuurcentra, kennisnetwerken, subsidieregelingen) te versterken.
- Het instrumentarium centraal te ontsluiten en gebruiksvriendelijk te maken.
- Voorbeeldprojecten en excellentie te stimuleren, zoals de Nieuwe Sleutelprojecten en de Gouden Piramide.
- Het netwerk van bouwmeesters en kwaliteitsadviseurs structureel te versterken, zodat meer gemeenten toegang krijgen tot onafhankelijke expertise.
- In publiekswerking en bewustwording te investeren, door initiatieven als de Dag van de Architectuur en Open Monumentendag te koppelen aan de rijksagenda.
- Ruimtelijke kwaliteit in onderwijs te verankeren, van basis- tot beroepsonderwijs en ambtelijke trainingen.
- Kwaliteit te borgen in beheer, onderhoud en transformatie, zodat projecten ook op lange termijn meerwaarde behouden.
- Kwaliteit te koppelen aan budget, governance en uitvoering, door integrale budgetten en kwaliteitscriteria in te bedden in rijksprogramma’s.
Beeld: © CRa / Omslag advies Versterk Ruimtelijke kwaliteit