Vernietiging creëert een bijzondere relatie tussen heden en toekomst. Er is een groot verlangen de dingen weer heel te maken. Maar herinneringen blijven, ook als de fysieke omgeving verandert. Hierover sprak Pavló Gorokhovskyi tijdens zijn key note speech op het Architecture Film Festival Rotterdam (AFFR) bij de vertoning van de klassieker Hiroshima, mon amour. Het werpt de vraag op hoe je als architect bij wederopbouw rekening kunt houden met herinneringen. Want een stad is meer dan een verzameling gebouwen. ‘Voor de mensen die er wonen, is een stad ook een verzameling herinneringen. Daar hebben architecten, stedenbouwkundigen en andere ruimtelijke ontwerpers zich toe te verhouden.’
Beeld: © Sander van Wettum
Pavló kwam in 2017 uit Kyiv naar Nederland voor een master aan de TU Delft. Toen in 2022 de oorlog in Oekraïne uitbrak, werkte hij als architect bij Architekten Cie in Amsterdam. ‘Ik vond het moeilijk daar aan projecten voor anderen te blijven werken terwijl mijn land onder vuur lag.’ Daarom richtte hij samen met Oleksandra Tkachenko, Patrick Meijers en Elena Chevtchenko het Ukraine – the Netherlands Urban Network (UNUN) op, een stichting die zich inzet voor een duurzame wederopbouw van Oekraïne. ‘We focussen op netwerken, capaciteitsopbouw en educatie, en werken samen met overheidsorganisaties en instituten zoals universiteiten en kunstacademies.’ Sinds 2023 is hij verbonden aan het CRa.
Context van de plek
In zijn speech sprak Pavló over de verantwoordelijkheden van architecten bij wederopbouwprojecten. Wat is hun opdracht? ‘Wij denken al snel in oplossingen: nieuwe huizen, een nieuwe infrastructuur, nieuwe scholen. Maar wederopbouw is niet simpelweg een technische operatie. Het is geen goed idee om als buitenstaander aan anderen te vertellen hoe ze hun stad moeten inrichten. Wij hebben heel veel kennis en expertise, maar de bewoners en lokale professionals moeten altijd bij het eindproduct worden betrokken’, aldus Pavló. ‘Kijk naar Rotterdam: dat is na de Tweede Wereldoorlog een proeftuin voor architecten geworden. Aan de andere kant heb je bijvoorbeeld Warschau. Die stad is herbouwd naar voorbeeld van schilderijen en foto’s van de historische stad. Ik denk dat een architect daar ergens tussenin moet zitten. We moeten naar de toekomst kijken zonder het verleden te vergeten. Het is belangrijk daarbij de context van de plek proberen te doorgronden: zowel de sociale, culturele, economische en ecologische omstandigheden, als de geschiedenis en de ambities van de mensen die er wonen.’
Wederopbouw als kans
De poging een plek te herstellen, kan de manier waarop die plek herinnerd wordt veranderen, zei Pavló in zijn key note. Is dat soms ook niet juist de bedoeling? ‘Jazeker, maar daar moeten we heel zorgvuldig mee omgaan. Neem bijvoorbeeld de oude Sovjet-flats in Oekraïne. Die zijn een deel van onze geschiedenis, en met name de oudere mensen zouden ze het liefst behouden. Maar de gebouwen kennen veel tekortkomingen. Monotone gevels, slechte isolatie en verouderde infrastructuur. Vanuit dit perspectief kan een ander ervoor pleiten de panden juist te slopen. De werkelijke uitdaging ligt niet in de beslissing de flats te behouden of te slopen, maar in het begrijpen wat behouden moet blijven, wat moet veranderen en welke kwaliteiten we kunnen toevoegen. Daarvoor moeten we verder kijken dan individuele gebouwen. Wederopbouw kan een kans zijn om de kwaliteit van hele wijken te verbeteren of misschien in sommige gevallen zelfs voor het eerst te creëren.’
Wederopbouw vergt tijd
Het gaat niet alleen over Oekraïne. Wederopbouw gaat immers om meer dan door oorlog getroffen gebieden. Maar in deze context kunnen we moeilijk om zijn achtergrond heen. Is hij anders gaan nadenken over wederopbouwprojecten nu zijn land voortdurend wordt gebombardeerd? ‘Bij vernietiging hebben we de neiging snel iets nieuws neer te zetten zodat mensen weer vooruit kunnen. Ik ben me meer gaan realiseren hoeveel tijd wederopbouw vergt. In Nederland duurt een gemiddeld bouwproject, afhankelijk van de schaal en complexiteit, ongeveer acht jaar. Dat is gerekend vanaf de opdrachtverlening tot de oplevering van het resultaat. Als het om wederopbouw gaat, moeten we dus nu al in termen van decennia denken. Dat betekent echter niet dat we ons uitsluitend op langetermijnprojecten moeten richten. We kunnen niet wachten tot alle onzekerheden zijn weggenomen voordat we in actie komen. Maar we mogen ook niet toestaan dat de urgentie van vandaag de kwaliteit van de leefomgeving voor toekomstige generaties bepaalt.’
Wat gaan we herbouwen?
‘Daarbij komt dat als een stad is verwoest, de herinneringen aan die stad niet verdwenen zijn. En iedereen heeft andere herinneringen. We kunnen iemands relatie met een plek niet reconstrueren. Daarom moeten we onszelf de vraag stellen wat we precies gaan herbouwen. Niet dat ik het antwoord op die vraag heb. Er is geen universele oplossing die we overal kunnen inzetten. Maar het is belangrijk dat architecten zich bewust zijn van de herinneringen, behoeften en verwachtingen die mensen hebben bij een plek. En dat is niet eenvoudig. Want zoveel mensen, zoveel perspectieven van de stad.’