De buitenruimtes van Nederlandse penitentiaire inrichtingen (PI’s) zijn in hoge mate gevormd door een veiligheidslogica die decennialang leidend was in ontwerp en beheer. Luchtplaatsen en aangrenzende zones zijn daardoor vaak functioneel, sterk verhard en prikkelarm ingericht. Hoewel deze inrichting begrijpelijk is vanuit beheersbaarheid en risicovermijding, sluit zij steeds minder aan bij actuele inzichten over welzijn, veiligheid, duurzaamheid en werkbaarheid.

Beeld: Walden

De luchtplaats

Dit onderzoek verkent hoe de buitenruimte van PI’s — met de luchtplaats als vertrekpunt — kan bijdragen aan een meer humane, rustige en toekomstbestendige detentieomgeving, zonder afbreuk te doen aan veiligheid. Op basis van locatiebezoeken, ruimtelijke analyses, literatuuronderzoek en gesprekken met medewerkers, experts en (ervarings)deskundigen zijn drie kerninzichten geformuleerd. Ten eerste blijkt dat veiligheid in de praktijk soms verwordt tot een ‘veiligheidsmachine’, waarin leegte en controle domineren en comfort en voorspelbaarheid onderbelicht blijven. Dit kan juist leiden tot meer stress en spanning. Ten tweede komt naar voren dat medewerkers dagelijks intensief gebruikmaken van dezelfde buitenruimtes, terwijl deze hun werk en herstel vaak onvoldoende ondersteunen. Investeren in buitenruimtes die ook het personeel versterken, biedt kansen voor veiligheid, werkbaarheid en draagvlak. Ten derde toont de analyse dat veel ruimtelijke potentie buiten de luchtplaats ligt, in zones die nu vooral technisch, puur voor veiligheid of helemaal niet worden benut.

Deze inzichten zijn samengebracht in het concept Gedeelde Grond: een visie waarin de volledige PI-buitenruimte wordt beschouwd als één samenhangend landschap, waarin veiligheid, welzijn en ecologie elkaar versterken. In plaats van te focussen op losse plekken, identificeert het onderzoek vijf terugkerende zones die in vrijwel alle Nederlandse PI’s herkenbaar zijn, zoals luchtplaatsen, sportvelden, transporthoven, rest- en tussenruimtes en entree- en parkeerzones. Deze zones vormen een hanteerbaar en schaalbaar raamwerk voor verbetering binnen de bestaande veiligheidsstructuur.

Binnen dit zoneringskader zijn vier samenhangende thema’s uitgewerkt — gezond buitenklimaat, heling en stressreductie, zinvol werk en experiment & samenwerking. Per thema zijn circa dertig concrete ingrepen geformuleerd die technisch, organisatorisch en veiligheidsmatig toepasbaar zijn binnen de Nederlandse context. Deze maatregelen variëren van vergroening en waterberging tot zintuiglijke ingrepen, arbeid en beheer, en zijn uitgewerkt en gevisualiseerd in een reeks beelden en scenario’s die laten zien hoe bestaande PI-terreinen stap voor stap kunnen transformeren.

Het rapport sluit af met een set concrete vervolgstappen om deze aanpak daadwerkelijk te implementeren. Deze bestaan uit het delen van kennis en ervaringen binnen DJI en RVB, het direct opnemen van laaghangend fruit in lopende projecten en PvE’s, het creëren van experimenteerruimte voor individuele PI’s en het opzetten van een pilot- en onderzoekstraject om effecten te meten en succesvolle ingrepen op te schalen. Samen bieden deze stappen een realistische route om de buitenruimtes van Nederlandse PI’s in de komende jaren systematisch te verbeteren.

Biografie

Walden Studio is een ontwerpstudio en maakpraktijk die de relatie tussen mens en natuur radicaal onderzoekt. We werken aan ruimtelijke vraagstukken via ontwerpend onderzoek, architectuur, installaties en interventies die natuur en niet-menselijke soorten als volwaardige betrokkenen meenemen in het ontwerpproces. Onze projecten ontstaan vanuit de overtuiging dat ruimte maken voor andere levensvormen essentieel is voor een toekomstbestendige leefomgeving.

We combineren conceptueel en architectonisch ontwerp met het bouwen zelf. Door te werken op het snijvlak van architectuur, kunst en ecologie creëren we projecten die maatschappelijke conventies bevragen en nieuwe vormen van samenleven verbeelden. We staan graag met onze voeten in de modder en bouwen samen met een breed scala aan partners om ideeën direct te testen, ervaren en verfijnen.

Walden Studio werkt zowel in opdracht als vanuit eigen initiatief. Met elke interventie onderzoeken we hoe mens en natuur opnieuw in balans kunnen komen — op kleine én grote schaal.

Walden wordt geleid door Laurens van der Wal en Sebastiaan van Kints