Nederland kan de verduurzaming van zijn industrie niet los zien van de rest van Europa. De energietransitie, strategische autonomie en de beschikbaarheid van grondstoffen maken dat ruimtelijk-economische keuzes op Europese schaal moeten worden bekeken. Wat als we de Europese schaal als uitgangspunt nemen? Een Europees perspectief biedt kansen om ruimtelijke keuzes te maken die de sterke kanten van Nederland benutten en samenwerking met andere landen versterken. Daarom is het CRa een verkenning gestart naar de verduurzaming van de energie-intensieve industrie op de Europese schaal.
De energie-intensieve industrie speelt een belangrijke rol in de transitie naar een klimaatneutrale, circulaire en schone economie. Welke industriële activiteiten in Nederland op de lange termijn ruimte moeten krijgen en welke afgebouwd dienen te worden, vraagt om complexe afwegingen. De keuzes zullen grote impact hebben op ruimtegebruik, gezonde leefomgeving, strategische autonomie, welvaart en het welzijn van toekomstige generaties. De energie-intensieve industrie in Nederlandse is onderdeel van internationaal functionerende ketens. Om in Nederland strategische keuzes te kunnen maken voor de industrieclusters is het van belang om een beeld te hebben van de rest van Europa.
Quick scan van de stand van zaken
Daarom vroeg het CRa aan Vereniging Deltametropool en PosadMaxwan & Generation.Energy om de stand van zaken in beeld te brengen. Vereniging Deltametropool deed een verkenning van de plannen en het beleid voor de transitie naar klimaatneutrale en circulaire industrie in Europa. Hiervoor keken ze naar het beleid van de EU en een vijftal Europese landen en regio’s. PosadMaxwan & Generation.Energy maakte een atlas van de ruimtelijke organisatie van de energie(infrastructuur), havens/logistiek, industrie en grondstoffen op de Europese schaal.
Uit de verkenning komen een aantal belangrijke inzichten naar voren.
De ruimtelijke logica in de vestiging van economische activiteiten
Economische activiteiten gedijen bij de juiste ruimtelijke condities en economische ecosystemen. Unieke of schaarse ruimtelijke condities, zogenaamde ‘talenten van de plek’, verklaren voor een deel waarom huidige economische activiteiten op specifieke locaties tot ontwikkeling zijn gekomen. Op de kaarten uit de Atlas zijn de Nederlandse ‘talenten van de plek’ goed te herkennen. Zo vormden de beschikbaarheid van zoetwater, de verbinding met zee (met de bijbehorende havens en vaarwegen) en de aanwezigheid van fossiele energiebronnen een optimaal samenspel voor de vestiging en doorontwikkeling van de petrochemische industrie in het ARRRA-cluster (Antwerp-Rotterdam-Rhine-Ruhr Area). Deze ruimtelijke condities en het ontstane economische ecosysteem dat zich ontwikkelde heeft een unieke positie binnen Europa. Geen enkel ander land ligt zo centraal in het olie- en gasnetwerk, het vaarwegennet en het buisleidingennetwerk. Maar ruimtelijke condities veranderen.
Ruimtelijke condities veranderen
Het belang van verschillende ruimtelijke condities verandert met de tijd. Zo zal het fossiele olie- en gasnetwerk in de klimaatneutrale economie van morgen minder relevant zijn. Andere ruimtelijke condities worden juist belangrijker. Zo zullen energiebronnen zoals zon, wind en ook kernenergie steeds belangrijker worden en de locaties waar deze bronnen zich bevinden zullen daarmee aantrekkelijk zijn voor de vestiging van nieuwe activiteiten. De kaarten laten zien dat de transitie naar hernieuwbare energie een nieuwe ruimtelijke logica met zich meebrengt.
Europa kent verschillende industriële zwaartepunten
Naast het ARRRA cluster zijn er ook andere industriële zwaartepunten te ontdekken op de kaarten. Zo is Zweden een belangrijke producent van koper, zink, lood, goud en ijzererts – het land levert 80% van het ijzererts in de EU. In deze regio komen mijnen, weg- en spoornetwerken en de metaalindustrie samen. Als je daar de kaart met potentiële grondstoffen aan toevoegt, is een (groeiend) grondstoffenclusters te zien in de noordelijke grensregio tussen Zweden en Finland. Het lijkt aannemelijk dat er in Europa meer industriële zwaartepunten te ontdekken zijn: regio’s die vanwege hun unieke ruimtelijke condities een essentiële rol (kunnen) spelen in de Europese industrie van de toekomst.
Grensoverstijgende kansen benutten
De kaarten laten goed zien dat ruimtelijke condities niet stoppen bij de landsgrenzen. Tegelijkertijd komt uit verkenning ook naar voren dat de landen in Europa niet automatisch geneigd zijn om over landsgrenzen heen te kijken als het gaat om het onderzoeken van kansen voor duurzaam (nationaal) industriebeleid. Landen hanteren daarnaast uiteenlopende uitgangspunten als het gaat om voor de verduurzaming van de industrie. Sommige landen leggen de nadruk op strategische autonomie, voor andere landen is de klimaatopgave de belangrijkste drijfveer en in weer andere landen ligt de nadruk juist op de kansen die industrie kan bieden voor regionale economische ontwikkeling. Wat ook zichtbaar wordt is dat ruimtelijk sturen op toekomstbestendige industrie op schaal van de Europese Unie, niet evident is met de huidige instrumenten. Hoe kunnen nationaal, Europees en regionaal beleid samen komen in een gedeeld belang voor alle Europese landen, waarbij wederkerigheid het uitgangspunt vormt?
Beeld: Vereniging Deltametropool
Landen binnen de Europese Unie werken vanuit verschillende invalshoeken aan de verduurzaming van de industrie.
Vervolg
Het denken in termen van ‘talenten van de plek’ blijkt een vruchtbaar kader voor het verder onderzoeken van de kansen voor toekomstbestendige industrie in Europa en Nederland. De quick scan biedt belangrijke inzichten en nieuwe vragen voor vervolgonderzoek. De komende periode gaat het CRa aan de slag met deze resultaten.